ALAMIN: Kasaysayan ng 19 na Martir ng Aklan

photo CulturEd Philippines

ITINUTURING NA mga unang bayani ng Aklan sa panahon ng Himagsikang Filipino ang 19 na Martír (1897) na pinatay ng mga Español sa Kalibo noong 23 Marso 1897. Noong Enero 1897, pinabalik ni Andres Bonifacio ang dalawang Katipunero na sina Francisco del Castillo (kilala rin bilang Francisco Castillo) at Candido Iban sa kanilang lalawigan ng Aklan upang magtatag ng unang sangay ng Katipunan sa Bisayas at mangalap ng mga bagong kasapi. Mula Cebu si Castillo samantalang si Iban ay isinilang sa Malinao, Aklan. Nagkakilala ang dalawa sa Australia bilang mga maninisid ng perlas. Dito nagwagi si Iban sa loterya. Ibinigay niya ang bahagi ng premyo sa Katipunan, at ginamit ang salaping ito upang makabili ng imprenta.

Kasama si Albino Rabaria ng Batan, Aklan, pinasimulan nina Castillo at Iban ang kilusang mapanghimagsik sa Aklan. Naging sentro ang Lilo-an sa Malinao ng grupo ni Iban. Si Castillo ang namuno sa isang sandugo sa Lagatik(ngayon ay New Washington) noong 3 Marso 1897. Noong 17 Marso 1897, nadakip si Iban at dinala sa Kalibo. Ilang daang Katipunero, sa pamumuno ni Heneral Castillo, ang nagmartsa sa Kalibo at humimpil sa harap ng mansiyon ni kapitan munisipal Juan Azaragal. Hinimok ni Castillo si Azaraga na lumabas ngunit pinaputukan ang heneral at namatay. Umurong ang mga nagalsa at umakyat sa bundok. Nagpabalita agad si Koronel Ricardo Carnicero Monet, pinunò ng puwersang Español sa Bisayas, na patatawarin niya ang mga rebolusyonaryo kung susuko. May limampung sumuko. Ngunit hindi tinupad ni Monet ang pangako. Sa halip, pumili siya ng 19 na inakalang lider, pinahirapan at binaril sa madaling-araw ng Marso23. Kinaladkad ang mga bangkay nila sa liwasang bayan upang huwag pamarisan.

Ang labinsiyam na martir ay sina Roman Aguirre, Tomas Briones, Domingo de la Cruz, Valeriano Dalida, Claro Delgado, Angelo Fernandez, Benito Iban, Candido Iban, Simon Inocencio, Isidro Jimenez, Catalino Mangat, Lamberto Mangat, Valeriano Malinda, Maximo Mationg, Simplicio Reyes, Canuto Segovia, Gabino Sucgang, Francisco Villorente, at Gabino Yonsul. Siyam sa kanila ang mula sa Kalibo, apat mula Malinao, at anim mula Lagatik.##

Halaw mula sa: 19 na Martir ng Aklan. (2015). In V. Almario (Ed.), Sagisag Kultura(Vol 1). Manila: National Commission for Culture and the Arts.

Ika-122 anibersaryo ng 19 Martires, ni Hen. Del Castillo ipinagdiriwang

photo Kas Darwin Tapayan / Energy FM Kalibo

IPINAGDIRIWANG NGAYON ng Aklan ang ika-122 anibersaryo ni kamatayan nina Heneral Francisco del Castillo at ng Dise Nueve Martires.

Kaninang umaga ay isang misa ng paggunita at paghahandog ng mga bulaklak para sa apat na mga taga-Nalook na mga kabilang ng Dise Nueve Martires ng Aklan sa Nalook, Kalibo.

Bukas, Marso 23, ay patutunugin ng sabay-sabay ang mga kampana sa lahat ng mga simbahan ng Katoliko sa probinsiya gayon din ang mga sirena sa kabiserang bayan dakong alas-5:00 ng umaga.

Banda alas-7:00 ay isang misa ang ihahandog sa Kalibo Cathedral susundan ng pag-aalay ng mga bulaklak sa mga bantayog ng mga pambansa at lokal na mga bayani.

Banda alas-7:30 ng umaga ay may isasagawang civic and military parade mula sa katedral papuntang Freedom Shrine of Aklan kung saan isasagawa ang isang commemorative program.

Bahagi ng programa ay pagpapalipad ng kalapati, paghahandog ng mga bulaklak sa puntod ng mga bayani sa Aklan Freedom Shrine, mensahe ng mga lokal na opisyal at pagsasadula ng kasaysayan ni Heneral Francisco del Castillo at ng Dise Nueve Martires.

Alas-3:00 ng hapon ay mayroon programa ng paggunita sa Gen. F. Del Castillo School sa Mabilo, Kalibo susundan ng pagpapalabas ng trailer ng “Daan Patungong Tawaya” dakong alas-5:30 ng hapon.

Ang “Daan Patungong Tawaya” ay isang documentary film na nagtatampok ng buhay at kagitingan ng mga lokal na bayani.

Ang Marso 23 ng bawat taon ay idinerklarang special public holiday bilang paggunita sa Dise Nueve Martires ng Aklan batay sa Republic Act No. 7806.##

- Kasimanwang Darwin Tapayan, Energy FM Kalibo

MGA LOKAL NA BAYANI NG AKLAN BIBIGYANG PUGAY SA ISANG NATATANGING PELIKULA

ISANG NATATANGING pelikula ang binubuo ngayon para bigyang pugay ang 19 Martyrs of Aklan.

Ang documentary film na ito ay pinamagatang "Daan Patungong Tawaya" na nagtatampok ng buhay at kagitingan ng mga lokal na bayani.

Pinangungunahan nina direk Kevin Piamonte at direk JR Macahilas at executive producer Bobby Rodriguez ang produksyon ng pelikula.

Ilang krusiyal na bahagi ng pelikula ay kasalukuyang kinukuhanan sa Kalibo.

Kalahok ang binubuong pelikula sa SineSaysay, isang film competition na inorganisa ng Film Development Council of the Philippines at ng National Historical Commission of the Philippines.

Nakatakdang ipalabas ang pelikula sa Agosto 2019 bilang bahagi ng Pista ng Pelikulang Pilipino.

Ang 19 Martyrs ay mga lokal na bayani na nakidigma laban sa pananakop ng mga Español noong unang panahon.##

- Darwin Tapayan, Energy FM Kalibo

IKA-120 TAON NG KAMATAYAN NG 19 MARTIRES, NI HEN. CASTILLO GINUNITA

 ulat ni Darwin Tapayan, Energy FM 107.7 Kalibo

Ginugunita ngayon ng Aklan ang ika-120 taon ng kamatayan ng 19 martires at ni hen. Francisco del Castillo, mga rebolusyonaryong nakipagdigma sa mga mananakop para makamit ang kasarinlan.

Isinagawa ang programa sa pagbibigay-pugay sa mga lokal na bayani sa Aklan Freedom Shrine ngayong umaga. Dinaluhan ito ng mga lokal na mga opisyal, mga guro, mga estudyante, mga pamilya ng mga bayani at iba pa.

Ang Aklanong katipunerong si heneral Castillo ay napatay ng mga kaaway noong Marso 17, 1897 sa ngayon ay Pastrana Park. Kasunod rito, ang kanyang mga kasamang mga sundalo ay pwenersa na isuko ang kanilang mga armas, ang ilan dahil sa pangakong makakatanggap ng amnestiya. Pero ito ay bigla ring nasira at noong Marso 23, 1897, ang 19 martires ng Aklan ay pinaslang.

Ang mga 19 martires ay sina Roman Aguirre, Tomas Briones, Valeriano Dalida, Domingo dela Cruz, Claro Delgado, Angelo Fernandez, Benito Iban, Candido Iban, Simeon Inocencio, Isidro Jimenez, Catalino Mangat, Lamberto Mangat, Valeriano Masinda, Maximo Mationg, Simplicio Reyes, Canuto Segovia, Gavino Sucgang, Francisco Villorente, at Gavino Yunsal.

Para gunitain ang kamatayan ng 19 Martires ng Aklan, ang Batas Pambansa blg. 7806 ay nagtatakda na bawat ika-23 ng Marso ng taon bilang isang special public holiday sa lalawigan ng Aklan.